Nizip Fevkani Kilisesi

Halil Eker Üye

Üyelik: 2007-07-16 Herkese açık mesaj: 27

2026-10-21 06:00:01#338413

Halil Eker, Nizip’teki Mimari Eserler, yüksek lisans tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi, 2006. Bu metin 2006 yılındaki tespitleri aktarır.

KATALOG NO :3.1.2.2
YAPININ ADI : NİZİP FEVKANİ KİLİSESİ
BULUNDUĞU YER: Fevkani Mahallesi Öztekin Sokak’ta bulunmaktadır.
ÇİZİM NO : 20
RESİM NO : 164-183

TARİHÇESİ

Kilisenin üzerinde herhangi bir kitabe bulunmamaktadır. Tarihi kaynakların taranmasından da bir sonuç alınamamıştır.

Kilise; arkeoloji raporlarında, kilisenin mimarisine ve iç kısımda izleri kalan fresklere bakarak VI. yüzyıla tarihlendirilmektedir.[40]

Vakıf kayıtlarında ise XII. yüzyıla tarihlendirilmektedir.[41]

1800’lü yıllarda kilise camiye çevrilmiş ve yüzyıl boyunca cami olarak kullanılmıştır. Kilise 1904 tarihinde yaptırılan Molla Ahmet Camii ve 1888 tarihinde yaptırılan Şıhlar Camii’inin ibadete açılmasıyla terkedilmiştir.

Kilise 1960 yılına kadar taştan bir avlu ile çevriliydi. Ancak 1960 yılında avlunun taşları kaldırılarak yerine biriketten bir duvarla çevrilmiştir. Cumhuriyet döneminde 1965 yıllarında apsisin sağında yer alan pastaforium hücresinin doğu duvarında yer alan kucağında Hz. İsa ile Hz. Meryem tasviri yok olmuştur. Kilise 1970-1971 yıllarında belediye ambarı olarak kullanılmıştır. 1971 yılında tabanı betonla sıvanarak tekel idaresine kiraya verilmiştir. Yine bu dönemde kilisenin kapısı ahşap ve pencereleri tahta kepenklerle kaplıydı. Tonozların üzeri toprak kaplıyken günümüzde betonla sıvalıdır. 1985 yılına kadar Nizip Belediyesi’nin mülkiyetinde olan kilise, 1985 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne devredilmiştir. 1985 yılında kilisenin kuzeybatı köşesine bir minare eklenerek camiye çevrilmek istenmiş, ancak Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün izin vermemesi üzerine minare yarım bırakılmıştır. Kilisenin batısında, kuzey köşede kilisenin cami olarak kullanıldığı yıllarda vaizlik yapmış olan Halfetili Sarı Vaiz’in mezarı bulunmaktaydı. Kilise günümüzde boş olarak kendi kaderine terkedilmiştir.

YAPININ TANIMI

Dıştan sade bir görünüme sahip olan kilise, Nizip ilçesinin batısında Fevkani Mahallesi’nde yer almaktadır. Kilisenin kuzeyinde ve batısında L şeklinde küçük bir avlusu bulunmaktadır.
Kilise, kapalı Yunan haçı plan şemasındadır. (Bkz. Çizim: 20) Kiliseye batı cephede açılmış olan düz atkı taşlı ve dikdörtgen açıklıklı bir kapı ile geçiş sağlanmaktadır.

Yapı içten ortada kubbe, apsis ve pastaforium hücreleri beşik tonoz, diğer yerler düz örtülüdür. Dıştan ortada kubbe diğer yerler kırma çatı ile örtülüdür.

Yapının tamamında düzgün kesme taş malzeme kullanılmıştır.

Dıştan 19.00x14.40 m. ebatlarında dikdörtgen bir alana oturan kilisenin naosuna batı yöndeki kapıdan girilmektedir.

Yapıya batı cephenin tam ortasında yer alan yuvarlak kemerli alınlığa sahip dikdörtgen formlu bir kapıyla girilmektedir. Bu kapının sağında ve solunda kapıyla aynı formda, yuvarlak kemer alınlıklı, dikdörtgen açıklıklı birer pencereye yer verilmiştir. Bu pencereler yan bölümlere açılmaktadır. Günümüzde bu pencereler örülerek kapatılmıştır. Kapının üzerinde yuvarlak kemerli iki pencere daha yer almaktadır. Bu cephede ana kapıyı kademelendiren ve üstteki üçgen alınlığı sınırlayan 1 m. çapında iki istinat kulesi yerleştirilmiştir. Bu dayanak kuleleri kare formlu olup üstteki kısım dışa taşkın üç sıra silmeyle son bulmaktadır. (Bkz. Foto: 173)

Kuzey cephede yine iki istinat kulesine yer verilmiştir. Bu istinat kuleleri gerek boyutları gerekse formları bakımından batı cephedeki payandaların benzerleridir. Buradaki payandalar batı cephede olduğu gibi içteki haç planının dışarıya alınlık şeklinde yansımasıyla oluşmuş üçgen alınlığı sınırlamaktadır. Bu iki payanda arasında yan yana yerleştirilmiş, yuvarlak kemerli, dikdörtgen formlu iki pencere yer almaktadır. Burada da üst örtüye geçiş dışa taşkın iri silmelerle sağlanmıştır. (Bkz. Foto: 172)

Yapının yola açılan güney cephesinde yine kuzey cephedeki özellikler tekrarlanmıştır. İki duvara bağlı payandanın sınırladığı üçgen alınlık ve bu üçgen alınlığın içinde yer alan dikdörtgen formlu ve yuvarlak kemerli iki pencere yer almaktadır. Bu iki pencerenin altında dikdörtgen formlu yuvarlak kemer alınlıklı büyük boyutlarda bir pencere yer almaktadır. Alttaki büyük pencere örülerek mihrab nişi işleviyle kullanılmıştır. Bu cephenin doğu cepheye yakın bir yerinde, güneydeki pastaforium hücresini aydınlatan bir mazgal pencere açılmıştır. Burada da üst örtüye geçiş dışa taşkın iri silmelerle sağlanmıştır. (Bkz. Foto: 169)

Kilisenin doğu cephesi bir evin avlusunda yer almaktadır. Apsis içten yuvarlak dıştan beş köşelidir. Apsis üç pencereyle aydınlatılmaya çalışılmıştır. Bu pencerelerin her biri bir köşede ve yan yana yerleştirilmiştir. Buradaki pencereler yuvarlak kemerli ve dikdörtgen açıklıklıdır. Apsisin iki yanında yer alan pastaforium hücreleri içten yuvarlak dıştan üç köşelidir. Bu üç köşenin ortasında her iki oda da dıştan küçük boyutlu, yuvarlak kemerli birer pencereyle aydınlatılmaya çalışılmıştır. (Bkz. Foto: 170)

Apsiste ve pastaforium hücrelerindeki pencereler örülerek kapatılmıştır. Apsisin ve her iki yanında yer alan pastaforium hücrelerini, pencerelerin alt sınırından itibaren iki sıra kaval silme tüm doğu cephe boyunca kavisli olarak dolanmaktadır. Pastaforium hücrelerine yanlardan kuzey ve güneyden iki küçük mazgal pencere açılmıştır.

Dış mimaride kapalı yunan haçı çok belirgindir. Ortada poligonal kasnaklı kubbe içten kireç taşı, dıştan ise kurşunla kaplı bir örtüye sahiptir. Kubbenin kasnağında dört yönde dört pencere açılarak iç mekan aydınlatılmaya çalışılmıştır. Ancak kasnak betonla sıvanmıştır. Haçın kuzeybatı ve güney kolları beşik tonoz örtülüdür. Doğuda yer alan apsisi ise yarım kubbe, tonoz karışımı bir örtüye sahiptir. Haçın kolları dışarıya üçgen alınlık şeklinde yansıtılmıştır. Ortadaki yüksek kasnaklı kubbe tasarımı Yunan haçı plan şemasının en önemli unsurudur.

Duvar kalınlığı bir metredir. Tonozlar dıştan kırma çatılıdır.

Batı cephedeki girişten sonra ortada simetrik olarak yerleştirilmiş, kare formlu dört paye yer almaktadır. Payeler bir metre çapındadır ve bu payeler sahınlar boyunca devam eden yuvarlak kemerleri taşımaktadır. Kemerler kuzey-güney, doğu-batı doğrultusunda devam etmektedir. İç kısımda kuzey, güney ve batıda ikişer istinat kulesi yuvarlak kemerleri taşımaktadır. Kubbe kasnağına pandantiflerle geçilmektedir. Kubbenin üç yönünde kuzey, batı, güney yönlerinde beşik tonozla örtülü haçın kolları yer almaktadır.

Güneydeki büyük pencerenin örülmesiyle iç kısma bir mihrab yapılmıştır. Fazla derin olmayan pencere hizasında, küçük boyutlarda yapılmıştır. Basit bir sivri kemerli açıklıktan ibarettir. Yüzeyinde herhangi bir süsleme unsuru bulunmamaktadır.

Girişin tam karşısında 2.5 m. derinliğinde apsis yer almaktadır. Apsisteki fazla derin olmayan niş tahrip olmuştur. Kalan izlerden anlaşıldığı kadarıyla niş yonca yaprağı biçiminde bir form göstermektedir. Bu mihrabın hemen üzerinde üç adet yuvarlak kemerli, dikdörtgen formlu pencereler göze çarpmaktadır. Yanda yer alan pastaforium hücrelerinin hem yan neflere açılan, hem de apsise açılan ikişer kapısı bulunmaktadır. Kapılar 0.45 m. eninde, 0.79 m. yüksekliğindedir. Bu kapılar dikdörtgen açıklıklı ve yuvarlak kemer alınlıklıdırlar. Pastaforium hücreleri beşik tonoz örtülüdür. İç mimaride kare formlu payeler ve iç kısımda yer alan istinat kuleleri tıpkı dış mimaride olduğu gibi iki sıra silme ile nihayetlenmişlerdir. Yapının iç mimarisinde dış mimariden farklı olarak önemli kısımlarda kesme taş, diğer yerlerde moloz taş kullanılmıştır. (Bkz. Foto: 174-175)