Halil Eker, Nizip’teki Mimari Eserler, yüksek lisans tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi, 2006. Bu metin 2006 yılındaki tespitleri aktarır.
KATALOG NO : 3.1.3.2
YAPININ ADI : HACI AHMET (SAYIN) SABUNHANESİ
BULUNDUĞU YER: Pazarcami Mah. Cumhuriyet Meydanı No: 51’de yer
almaktadır.
ÇİZİM NO : 23-24-25-26
RESİM NO : 202-214
TARİHÇESİ
Yapının üzerinde herhangi bir kitabe bulunmamaktadır.
Ailenin torunlarından Halil Sayın’ın belirttiğine göre 1880’lerde Hacı Ahmet Ağa ve Hacı Mehmet Ağa tarafından yerli bir ustaya inşa ettirilmiştir. Uzun yıllar sabun imalathanesi olarak kullanılan yapı Cumhuriyet döneminde sabunhanenin şehir merkezinde kalması üzerine değişik amaçlarla kullanılmıştır. Cumhuriyetin ilk dönemlerinde belediye başkanlığı olarak kullanılan yapı daha sonraları üst katı adliye alt katı ise cezaevi olarak kullanılmıştır.[43] Günümüzde dışa açılan üç dükkanı kullanılmakla birlikte yapı kaderine terkedilmiştir.
YAPININ TANIMI
Dıştan sade bir görünüme sahip olan sabunhane Nizip ilçesinin merkezinde Cumhuriyet meydanında yer almaktadır. Sabunhane iç avlulu ve iki katlı bir yapıdır. Birinci katta sabun imal edilirken ikinci katta imal edilen sabunların serilip kurutulduğu ve kesimlerinin yapıldığı bölümler bulunmaktadır.
İnşasında düzgün kesme taş malzeme kullanılan sabunhane, avluyu üç taraftan U şeklinde çevreleyen dikdörtgen bölümlerden ve bu bölümlerin gerisindeki dışa açılan dükkanlardan oluşmaktadır. ( Bkz. Çizim: 25-26)
Avlunun kuzey cephesi boş bırakılmıştır. Bu bölümde yıkılan bedestenin güney duvarı bulunmaktaydı.
Avluyu doğu, batı ve güney yönlerde çevreleyen dikdörtgen mekanlara, kuzey cephede yer verilmemiş, kuzey cephe günümüzde yapılmış olan yapılarla kapatılmıştır. 1986 yılına kadar bu cephede Nizip bedesteni bulunmaktaydı.
Doğu cephe yapıya bitişik olarak yapılan bir binadan dolayı kapanmıştır.
Batı cephede alt katta sokağa açılan üzeri beşik tonoz örtülü küçük ebatlarda tutulmuş beş dükkana yer verilmiştir. Bu dükkanların kuzeyinde iki tarafta birer sütunce ile sınırlandırılmış olan yuvarlak kemerli ve dikdörtgen görünüşlü iç mekana geçişi sağlayan kapı yerleştirilmiştir. Üst kat seviyesinde ise yapıyı Hacı Mehmet Ağa’ya (Sayın) ait olan sabunhaneye bağlayan bölüm yerleştirilmiştir. (Bkz. Foto: 203-204)
Güney cephede, batı cephede görüldüğü gibi alt katta dükkanlara yer verilmiştir. Bu cephenin batı köşesinde batı cephede açılmış olan dükkana açılan düz atkı taşlı, dikdörtgen açıklıklı ve madeni şebekeli bir pencereye yer verilmiştir. Bu pencerenin doğusunda sabunhanenin üst katına geçişi sağlayan yuvarlak kemerli, dikdörtgen açıklıklı kapıya yer verilmiştir. Kapı zengin bitkisel ve geometrik bezemelere sahiptir. Kapı üçgen alınlıkla son bulmaktadır. Kapının doğusuna kuzey güney doğrultusunda uzanan dikdörtgen birer mekan olan ve beşik tonoz örtülü altı dükkana yer verilmiştir. Bu dükkanlardan batıda yer alan üçü, doğuda yer alan üç dükkandan daha geniş tutulmuştur.
Üst katta geçiş yuvarlak kemerli konsollarla sağlanmıştır. Konsolların üstüne düz atkı taşlı, dikdörtgen açıklıklı ve madeni şebekeli 20 pencereye yer verilmiştir. (Bkz. Foto: 206)
Kuzey-güney doğrultusunda uzanan dikdörtgen avluya, güney cepheye açılmış yuvarlak kemerli üç açıklıktan girilmektedir.
Avlunun zemini sonradan betonla kaplanmıştır.
Yapı sabun imalatının yapıldığı ve sabunların serilerek kurutulup kesildiği bölümlerden oluşmaktadır.
Sabun imalatı yapılan bölüm olan birinci kata batı cephenin kuzey köşesine yerleştirilmiş bir kapının ardında uzanan Z şeklindeki bir koridor vasıtasıyla ulaşılmaktadır. Bu koridorun güneydeki bölümünün ortasına yerleştirilmiş yuvarlak kemerli üç açıklıkla avluya geçilmektedir. Avlunun batısına ve doğusuna üçer bölüm yerleştirilmiştir. Bu odalar dikdörtgen planlı ve beşik tonoz örtülüdür. Bu odalardan doğu kısımda yer alanlar, batı kısımda yer alanlara nazaran daha büyük tutulmuştur. Bu odalardan doğudakilere batı cephelerine açılmış olan yuvarlak kemerli birer kapı ve dikdörtgen açıklıklı birer kapı ile girilmektedir. Bu kapıların kuzeyine yuvarlak kemerli, dikdörtgen açıklıklı ve madeni şebekeli birer pencereye yer verilmiştir.
Batı bölümde yer alan hücrelere doğu cephelerinde açılmış olan yuvarlak kemeli ve dikdörtgen açıklıklı birer kapı ile geçiş sağlanmaktadır. Bu kapıların kuzeyine doğu kısımdaki odalarda olduğu gibi yuvarlak kemerli, dikdörtgen açıklıklı ve madeni şebekeli birer pencereye yer verilmiştir.
Yapının ikinci katına, güney cephenin batısına yakın bir yerine yerleştirilmiş yuvarlak kemerli, dikdörtgen açıklıklı ve üçgen alınlıklı bir kapının gerisindeki merdivenlerle ulaşılmaktadır. (Bkz. Foto: 208-209) Girişin tam karşısında dikdörtgen bir eyvan yerleştirilmiştir. Bu eyvanın doğusuna avluya açılan yuvarlak kemerli, dikdörtgen açıklıklı ve madeni şebekeli dört pencere açılarak iç mekan aydınlatılmaya çalışılmıştır.
İkinci kata çıkışı sağlayan merdivenlerin güneyinde ve doğusunda L şeklinde düzenlenmiş bir bölüm bulunmaktadır. Bu bölümde de güney cephede dışa açılan düz atkı taşlı, dikdörtgen açıklıklı ve madeni şebekeli yedi pencere ile iç mekan aydınlatılmaya çalışılmıştır.
Bu bölümün doğusunda eyvan şeklinde düzenlenmiş, kuzey cephesi açık olan yapının bu bölümde de diğer bölümde görüldüğü gibi, güney cephede dışa açılan düz atkı taşlı, dikdörtgen açıklıklı ve madeni şebekeli yedi pencere ile iç mekan aydınlatılmaya çalışılmıştır.
Doğudaki son bölümde ortadaki bölmeyle aynı şekilde düzenlenmiştir. Kuzey cephesi açık olan yapının bu bölümde de diğer bölümde görüldüğü gibi, güney cephede dışa açılan düz atkı taşlı, dikdörtgen açıklıklı ve madeni şebekeli altı pencere ve doğu cephenin güneye yakın bir bölümünde yer alan dikdörtgen açıklıklı, düz atkı taşlı ve madeni şebekeli bir pencere ile iç mekan aydınlatılmaya çalışılmıştır.
Doğudaki son bölmenin karşısına, kuzey güney doğrultusunda uzanan dikdörtgen bir oda yerleştirilmiştir. Güneyden yuvarlak kemerli bir kapı ile girilen oda düz dam örtülüdür. Oda batıdaki avluya açılan düz atkı taşlı, dikdörtgen açıklıklı ve madeni şebekeli dört pencere ile aydınlatılmaya çalışılmıştır.
Yapının ikinci katı kırma çatı ile örtülüyken sonradan bu örtü açılarak üst örtü betonarme olarak kapatılmıştır.
Dipnotlar
[43] Halil Sayın’a verdiği bilgilerden dolayı teşekkür ederiz.
Fotoğraflar ve çizimler
Foto : 202- Sayınlar Sabunhanesi, genel görünüş
Foto : 203- Hacı Ahmet Sayın Sabunhanesi, batı cephe ve sayınlar sabunhanesini birbirine bağlayan kabaltıdan görünüş
Foto : 204- Hacı Ahmet Sayın Sabunhanesi, batı cepheden görünüş
Foto : 205- Hacı Ahmet Sayın Sabunhanesi, batı cephedeki dükanlardan görünüş
Foto : 206- Hacı Ahmet Sayın Sabunhanesi, güney cepheden görünüş
Foto : 207- Hacı Ahmet Sayın Sabunhanesi, güney cephede iki kat arasındaki konsollardan görünüş
Foto : 208- Hacı Ahmet Sayın Sabunhanesi, ikinci kata çıkışı sağlayan kapıdan görünüş
Foto : 209- Hacı Ahmet Sayın Sabunhanesi, ikinci kata çıkışı sağlayan kapıdan görünüş
Foto : 210- Hacı Ahmet Sayın Sabunhanesi, ikinci kata çıkışı sağlayan kapının alınlığındaki süslemelerden görünüş
Foto : 211- Hacı Ahmet Sayın Sabunhanesi, ikinci kata çıkışı sağlayan kapının alınlığındaki süslemelerden görünüş
Foto : 212- Hacı Ahmet Sayın Sabunhanesi, birinci kata geçisi sağlayan kapıdan görünüş
Foto : 213- Hacı Ahmet Sayın Sabunhanesi, avlu ve avluya açılan bölümlerden görünüş
Foto : 214- Hacı Ahmet Sayın Sabunhanesi, avlu ve avluya açılan bölümlerden görünüş
Çizim : 23- Sayınlar Sabunhanesi Zemin Kat Genel Planı.
Çizim : 24- Sayınlar Sabunhanesi Üst Kat Planı.
Çizim : 25- Hacı Ahmet (Sayın) Sabunhanesi Zemin Kat Planı.
Çizim : 26- Hacı Ahmet (Sayın) Sabunhanesi Üst Kat Planı.
Bu yazı, Halil Eker’in 2006 tarihli “Nizip’teki Mimari Eserler” tezinin 20/37 numaralı yayın bölümüdür. Katalog: 3.1.3.2.
