Nizip Çarşı Camii

Halil Eker Üye

Üyelik: 2007-07-16 Herkese açık mesaj: 28

2026-10-16 06:00:01#338365

Halil Eker, Nizip’teki Mimari Eserler, yüksek lisans tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi, 2006. Bu metin 2006 yılındaki tespitleri aktarır.

KATALOG NO : 3.1.1.13
YAPININ ADI : NİZİP ÇARŞI CAMİİ
BULUNDUĞU YER: Pazarcami Mahallesi Cumhuriyet Meydanı’ndadır.
ÇİZİM NO : 15
RESİM NO : 92-108

TARİHÇESİ

Fevkani (Molla Ahmed) camisini yaptıran Molla Ahmed, bir cami daha yaptırmak isteğiyle çarşı camisinin yapımını başlatmış ancak mali nedenlerle inşaatı pencereler seviyesinde durdurmak zorunda kalmıştır. Caminin yapımını Mısırlıoğulları’ndan Hacı Müslüm Şener sürdürmüş, ancak onun da ömrü minareyi yaptırmaya yetmemiştir. Ama cami 1905’te ibadete açılmıştır. Caminin minaresini ise 1950 yılında Akçakentli Hacı Mustafa (Akpek), Antepli Ökkeş Usta’ya yaptırmıştır. Cami yöresel bir ustaya inşa ettirilmiştir.[37]

Caminin üzeri dıştan kırma çatı ile örtülü iken 1950’li yıllarda çatı açılarak, caminin üzeri betonla kapatılmıştır.

1965’te caminin son cemaat yerini örten çatı kaldırılarak ve kuzey yönünde bir duvar örülmek suretiyle son cemaat yeri meydana getirilmiştir. Daha sonra aynı yılda Habeş Pekmez adlı şahıs taç kapıyı ortadan ikiye ayıracak şekilde paralel bir duvar çekerek mahfili meydana getirmiştir.

1980’de caminin içinde yer alan ahşap mahfil kaldırılmıştır.[38]

YAPININ TANIMI

Dıştan sade bir görünüme sahip olan cami Nizip ilçesinin batısında Atatürk bulvarı üzerinde yer almaktadır. Dıştan 17.90x15.70 m. ebatlarında kareye yakın dikdörtgen bir plana sahip olan caminin harimine kuzey yöndeki kapıdan girilmektedir.

İnşasında düzgün kesme taş malzeme kullanılan cami, kareye yakın dikdörtgen planlı harim, düz dam örtülü son cemaat yeri, bir minare ve küçük bir avludan oluşmaktadır. (Bkz. Çizim: 15) Avluya doğu ve batı cephelerden açılan birer kapı ile girilmektedir.

Batı cephede harime açılan altta ve üstte üç pencere ile iç mekan aydınlatılmaya çalışılmıştır. Alt kat pencereler sivri kemerli bir girinti içine yerleştirilmiştir. Bu pencereler üst tarafa yakın bir yerde bir taş bloğu ile ikiye ayrılmışlardır. Alt kısımda kalan bölüm dikdörtgen açıklıklı, üstte kalan bölümler ise yuvarlak kemerlidir. Yuvarlak kemerin kilit taşı dışa taşırılarak belirtilmiştir. Bu da cephede bir süsleme unsuru olarak göze çarpmaktadır. Üst kat pencereler, üçgen alınlıklı ve dikdörtgen açıklıklıdır. Ayrıca her cephenin köşelerinde ve pencere aralarında olmak üzere dörder payanda ile desteklenmiştir. (Bkz. Foto: 93)

Güney cephede, alta ve üstte ikişer pencere bulunmaktadır. Bu pencereler de doğu cephedeki pencerelerin bir tekrarı durumundadır.

Mihrab nişinin olduğu kısımda dıştan diğer pencerelere benzer biçimde kör bir niş şeklinde düzenlenmiştir. Bu bölümde de yuvarlak kemerin üst kısmında kilit taşı dıştan belirtilmiştir. (Bkz. Foto: 95)

Mihrab nişine denk gelen dıştaki bölümün iki tarafına kaş kemerli küçük birer pencere yerleştirilmiştir. Bu nişin üst kısmına da yuvarlak bir pencere açılmıştır. (Bkz. Foto: 94-95)

Doğu cephe, doğu cephenin bir tekrarı durumundadır.

Harimin kuzeyini kaplayan son cemaat yeri, dikdörtgen planlı ve düz dam örtülüdür. Son cemaat yerinin üst örtüsü beden duvarlarına oturmaktadır. Son cemaat yerine kuzey cephenin ortasındaki iki kanatlı bir kapı ile girilmektedir.

Son cemaat yerine girilen kapı ile aynı eksende harime girişi sağlayan kapı bulunmaktadır. Harime girişi sağlayan kapı basık kemerlidir. Harime iki kanatlı ahşap bir kapıdan girilmektedir. Kapının çevresine çok zengin bitkisel ve geometrik süslemeler işlenmiştir. Bu süslemeler köşeleri rizalitli dörtgenler içinde değişik bitkisel motiflerden oluşmaktadır. Aynı süslemeler kapı kemeri üzerinde de devam etmektedir. Taç kapının köşeliklerine de bitkisel motifler işlenmiştir.

Taç kapının sağında ve solunda ikişer sütunce bulunmaktadır. Sütuncelerin kompozit düzendeki başlıkları bulunmaktadır. Sütuncelerin altına üçer tane gülçe motifi işlenmiştir. (Bkz. Foto: 96-97)

Kapının sağında ve solunda dikdörtgen açıklıklı birer pencere yerleştirilmiştir. Pencerelerin alınlığında kabartma bir ay-yıldız ve bunların iki tarafına da birer güçle motifi işlenmiştir. (Bkz. Foto: 99)

Son cemaat yerinin doğusunda minare kaidesi bulunmaktadır.

Harime son cemaat yerindeki kapıdan girilmektedir.

İçten 13.60x 13.80 m. ebatlarında kare bir mekan olan harimin üzeri ortada dört payeye oturan pandantif geçişli, kaburgalı bir kubbe ile örtülmüştür. Kubbenin etrafı çapraz tonozlarla örtülüdür. Kubbeye geçişi sağlayan pandantiflerin içine sivri kemerli birer niş yerleştirilmiştir. Güneybatı köşedeki pandantifin içindeki nişin köşeliklerine dörtgenlerden birer geçme motifi işlenmiştir. Nişin içinde değişik süslemeler yer almaktadır. Pandantiflerin içinde yer alan bu nişlerin alt köşelerine bir koç başı motifi işlenmiştir. (Bkz. Foto: 106)

Kubbe içten kaburgalandırılmış ve ortada kabartma olarak bir güneş motifine yer verilmiştir. (Bkz. Foto: 105)

Kıble duvarının tam ortasında, kapı ile aynı eksende mihrab nişi bulunmaktadır. Duvardan taşıntı yapmayan mihrab 2.50 m. genişlik ve 5.65 m. yükseklikte dış ölçülere sahip dikdörtgen görünüşlüdür. Mihrabı çerçeve, hücre, sivri kemerli kavsara ve köşelik gibi unsurlar teşkil etmektedir. (Bkz. Foto: 101)

Çerçeve iki katlı ve hücrenin iki yanındaki sütuncelerle oluşturulmuştur. Bu şekli ile dışa taşırılmayan mihrabı duvardan ayırıcı bir unsur olmaktadır. Çerçeveyi oluşturan sütuncelerden alttakiler bitkisel süslemeli altlık ve başlıklara sahiptirler. Üstteki iki sütuncenin hemen iç taraflarına da birer sütunce yerleştirilmiş ve bu sütuncelerin üzerinden başlayan bir oval silme mihrabı üçgen alınlıkla sonlandırmaktadır. Üçgen alınlığın içi ikiz pencere şeklinde kör niş olarak meydana getirilmiş ve bu nişlerin içlerine birer gülbezek motifi işlenmiştir. Gülbezek motiflerinin altına bir kitabe levhası yerleştirilmiştir. Bu kitabenin altında dikdörtgen çerçeve içine alınmış bir ayet kitabesi yerleştirilmiştir. Alttaki sütuncelerin iç tarafında mihrab nişini çevreleyen altta bir gülbezek motifi, onun üstünde bir yıldız motifi ve bunun üzerinden devam eden örgü motiflerinden oluşan bir bordür işlenmiştir. Hücre 1.10 m. genişlik, 0.80 m. derinlik ve 2.90 m. yükseklikte yarım daire planlıdır. Yüzeyinde nişin sağ ve solundan başlayıp, mirabın içini dolanan geçme motifinden oluşan bir bordüre yer verilmiştir. Mihrabın yüzeyinde başka bir süsleme yoktur.

Kavsara 2.20 m. yükseklikte ve sivri kemerli olarak meydana getirilmiştir. Köşelikler kavsaranın iki yanında yer almaktadır ve köşelikler içten kavsaranın şekillendirdiği üçgen iki yüzeyden ibarettir. Köşeliklerde bitkisel süslemelere yer verilmiştir. (Bkz. Foto: 100)

Mihrabın sağında duvar içine yerleştirilmiş, duvardan da kuzeye doğru taşırılmış taş minber bulunmaktadır. Minberin üzeri yarım kubbe ile örtülmüştür. Yarım kubbe, ikisi duvara bağlı, iki tanesi serbest kompozit düzende başlıklara sahip dört sütunce ile taşınmaktadır. Sütuncelerin üst kısmında bulunan bölümlere bitkisel süslemeler işlenmiştir. Minberin sağında yine duvar içine açılmış, yuvarlak kemerli, minbere çıkışı sağlayan merdivenler bulunmaktadır. (Bkz. Foto: 100)

Mihrabın solunda minberle aynı düzenlemeye sahip vaaz kürsüsü bulunmaktadır. Bu bölümün giriş merdivenleri doğu taraftadır. (Bkz. Foto: 105)

Harimin kuzey duvarında, giriş kapısının doğusunda duvar içine yerleştirilmiş, dama çıkışı sağlayan merdivenler bulunmaktadır. Kapının batısına ise bir niş yerleştirilmiştir.

Harimin kuzeyinde yer alan mahfil 1960 yılında yapılmış ve taç kapıyı ikiye bölerek, taç kapının bütün özelliğini yok etmiştir. Mahfile avlunun güneybatı köşesindeki merdivenlerle ulaşılmaktadır. Mahfil dikdörtgen planlı, düz dam örtülüdür. Mahfilde, güney cephenin ortasında taç kapının bir devamı olan kısım bulunmaktadır.

Bu bölüm, ikişer sütunce ile sınırlandırılmış ve dış köşelerdeki sütuncelerin üzerine kabartma birer kum saati yerleştirilmiştir. Sütuncelerin üzerinden başlayan yuvarlak kemerli girinti bulunmaktadır. Yuvarlak kemerin kilit taşı dışa taşırılmış ve üzerinde kabartma şeklinde bitkisel süslemelere yer verilmiştir. Yuvarlak kemerli girinti içine iki tane yuvarlak kemerli pencere açılmıştır. Pencereler iki taraftan kompozit düzende başlıklara sahip birer sütunce ile sınırlandırılmıştır. Sütuncelerin üzerinden başlayan bir silme pencereleri çevrelemektedir. Pencerelerin yuvarlak kemerlerinin kilit taşları dışa taşırılmış ve üzerine bitkisel motifler işlenmiştir. İki pencerenin arasına gelen kısmın üstünde Arapça “Allah” lafzı yazılı bir süsleme bulunmaktadır. Yuvarlak kemerli bölümün sağında üçgen alınlıklı düz atkı taşlı bir pencere harime açılmaktadır. Bu pencerenin altında yuvarlak kemerli küçük bir pencere daha açılmıştır. Ortadaki yuvarlak kemerli girintinin solunda da aynı düzenlemeyi gösteren pencerelere yer verilmiştir. (Bkz. Foto: 98)

Caminin kuzeydoğu köşesinde yer alan minare 1950 yılında inşa edilmiştir. Minare kare kaideli, silindirik gövdeli ve tek şerefelidir. Kaidenin kuzey tarafında bulunan dikdörtgen açıklıklı düz atkı taşlı bir kapı ile minareye geçilmektedir.

Minarenin şerefe altlığı zengin süslemelere sahiptir. En altta yarım daireler şeklinde işlenmiş taşlardan oluşan bir bölüm, onun üstünde birer gülçe motifi işlenmiştir. Gülçelerin üzerinde tabak şeklindeki çinilerin duvara gömülmesiyle oluşturulmuş, baçini denilen çinilere yer verilmiştir. Çinilerin üzerinde ise mukarnas dizileri bulunmaktadır. Şerefe taştan ajurlu bir korkuluğa sahiptir.

Minare petek, külâh ve alemle son bulmaktadır. (Bkz. Foto: 107-108)