Bir Zamanlar Nizip Uzunçarşı

Devamı bekliyoruz üstad yüreginize sağlık Selamlar

Burası Uzunçarşı İki ucu yokuş başı Düşküne el verirler Dosta düşmana karşı… Uzunçarşı, Şıhlar Camisi’nden başlar, Sabancılar Çarşısı’nda sona erer. Kuzeyden güneye doğru uzanan ve takriben 1,5 km uzunluğunda olan bu çarşı, 20’li, 30’lu, 40’lı ve çok daha eski yıllarda Nizip’in doğusunu ve batısını ortadan bölen bir şerit konumundaydı. O yıllarda (1960’lı yıllardan önce) Uzunçarşı’daki iş yerlerinin tamamı havara taştan yapılardı. Nizipliler, iş yerlerine ‘’dükkan’’ ve bu dükkanlarda iş yapan küçük sermaye sahiplerine de ‘’esnaf’’ derlerdi. Uzunçarşı’daki bu dükkanların çoğunluğu (12, 14 metrekare ebadında) küçük ölçekli yerlerdi. 20, 25 metrekare olan dükkanlar da vardı. Bu dükkanların ‘neredeyse tümü’ tek katlıydı; birçoğunun tavanları kemerli, tavan üstleri ise toprak damlıydı. Uzunçarşı’da (kepenk olarak) camlı- camekanlı dükkan yok denecek kadar azdı. Açıp kapatmak için dükkanların çoğunda tahta daraba bulunurdu. Bu darabalar, dükkanların enine göre iki ya da üç kanatlı olur ve de bir ya da iki demir çubuk muhafazasının birer ucuna takılan köstekli anahtarlarla kilitlenirdi. Uzunçarşı’nın oluşum başlangıcını tarihlendirmek zordur. Tıpkı, Nizip’in yerleşik bir nüfusa sahip olmazdan önce ‘’şu tarihte kentsel yerleşim başlamıştır’’ diyemeyeceğimiz gibi. Nizip, milattan binlerce yıl öncelere dayanan bir yerleşim merkezidir. Sayısız göçler ve iskanlarla beslenmiş; birçok medeniyete ev sahipliği yapmış, birçok devlet ve imparatorluklar tarafından istila edilmiş; yağmalanmış, yakılıp yıkılmış ama, tekrar yeniden yapılanmıştır. Bu yağma ve yıkımlardan (şayet, 2 yıl kadar önce, Menderes Mahallesi, Ak Evler sentinde bulunan ve kitabelerde M.S.420 tarihi yazılı olan, Nisibyn / Ad Zociandem antik kentinin içinde yer alan manastır kalıntıları, vaftiz havuzu ve taban mozaikleri ile Fevkani Kilisesi’nin varlığı, Nizip’in o yıllarda da büyük bir yerleşim birimi olduğunun kanıtıdır. Şayet o yıllarda da Uzunçarşı var idiyse) Uzunçarşı da ‘sürekli olarak’ bu yıkım ve yağmalardan nasibini almıştır. Yani, Uzunçarşı, zaman içinde ‘yer yer’ büyümüş ve de küçülmüştür.

Burası Uzunçarşı Esnaflar karşı karşı Çulsuzu da sayarlar Dosta düşmana karşı… 50’li, 40’lı, 30’lu (ve belki de daha eski) yıllarda bu çarşıda esnaflık ve zanaatkarlık (el emeği ağırlıklı iş) yapanlarımızı (iştigal alanlarını da belirterek) belirli alanları göz önüne alarak hatırlamaya ve sıralamaya çalışalım. Uzunçarşı’nın nihayetinden (Sabancılar Pazarından) başlayarak, Uzunçarşı’nın başlangıç alanı olan Şıhlar Camisi’ne kadar gidelim. Kavşaklarda mola verip, doğu ve batı sokaklarındaki, ara cadde ve bulvarlardaki (Uzunçarşı’nın uzantısı olan) esnafları da hatırlatmış olalım. Uzunçarşı’nın birçok giriş (ulaşım) yolu vardı. Bu yolların kimi mahalle ve sokaklara açılırken, kimi de kavşaklarla ara caddelere ve Atatürk Bulvarına bağlanırdı. Uzunçarşı’nın bu bağlantı konumlarını da göz önüne alarak, daha sağlıklı bir anlatım yapmak için Uzunçarşı’yı bölümler halinde anlatmayı daha uygun buldum. 1-Sabancı Pazarı… Uzunçarşı’nın nihayeti olarak addettiğimiz Sabancı Pazarı, çarşının batısında bulunan Arap Yahya’nın yeri ile doğu köşesini baz alarak, Hacı İsmail’in yaptırdığı ve uzun yıllar kahve olarak hizmet sunduğu köşe ve onun karşı köşesindeki Hüseyin Akgül’ün yerine (ki, 60’lı yıllara kadar, bu yerin üst katı çalgılı saz olarak kalmıştır) kadar olan alandaki esnaflarımızı, meslekleri ile sıralayalım: Sabancı Bayram (Deniz) usta. Sabancı Öbeh Mamet. Sabancı beli kıllı Mustafa. Hancı ve direkçi, Hancı Mamet (Mehmet Özyurtseven). Bıçakçı, çütçü, soğuk demirci Abdurrahman usta. Tandırcı, rafçı külekçi Mustafa. Demirci Hösün (Hüseyin). Demirci Sato Müslüm. Basmahaneci (Sabuncu) Sarraf Mahmut ( Uygur). Kahveci Arif Usta. Berber Asker. Bakkal Şekerci Ali. Berber Yusuf. Haphapçı İt Ali. Berber Hösün. Zembilci Hasan Emmi. Baharatçı Mamet Ali Usta. Çulcu Bayram. Kalaycı Nuru. Kalaycı Halil. Kalaycı İmam. Kalaycı Eyup. Kalaycı Mustafa. Nalbant Mustafa. Hasso Kadirin Hanı. Neco’nun Kahvesi. Direkçiler ve diğer esnaflar tarafından kullanılan Kahraman Kadriyesi’nin harabası. Çulcu mamet. Kilimci Gülha Mamet. Tenekeci, ibrikçi Hakkı. Üdürgücü Mamed. Bu alanda, evlerin haricinde, çarşı esnafının yararlandığı iki su kuyusu vardı; biri Sarraf Mahmut’un, diğeri Hancı Mamed’in yerindeydi. 2- Hacı İsmail’in dükkanlarından Evliya Ahmet’in (Öğüt) köşesi ve karşısı: Şimdiki Turan Bakkaliyesi ile Yıldız Hamamı’nın köşesi (doğu tarafı) ve de karşısındaki Kasap Mustafa ile Nizipli Mehmet’in köşesine (batı tarafı) kadar olan alanda bulunan 1950’li, 40’lı, 30’lu ve daha eskilerin Uzun Çarşı esnafları… Doğu Tarafı: Küçük Ali, tekel bayi. Adiley Habeş (Özcan), lokantacı. Bakkal Zekeriya. Çivi Habeş (Erenler), bakkal. Kom Hösün, toptan bakkaliye. Mahmudo oğlu Mahmut, kuru yemişçi. Doktor Şakir, önce sabancı, sonra bakkaliye. Saraç Müslüm, kabzimal. Birecikli Hamdi, kuru bakkaliye. Hama Yayla, yoğurtçu, peynirci. Berber Arif (Erdal), berber. Batı tarafı; Berber Salih. Tuzcu Abdo. Kör Celal, attar. Toptancı Şefik. Berber Mustafa (Tosun). Kürt Müslüm, zahireci. Muhacır Eşref, kabzimal. Antepli Mustafa, kuru yemiş. Fellah Mustafa’nın Fırını. Hüseyin Sönmez, Attar. Çivi Mamet, bakkal. Tandırcı Salih, tekel bayi. Ayrancı Bekir, manav. Apo Hilmi, toptancı. Hacı Lahonun oğlu mamet, terzi. Şekerci Abdullah (Kılıç), şekerlemeci.

Burası Uzunçarşı Helal ekmeği aşı İzzet ikram kesmezler Dosta düşmana karşı… 3- Eski Nizip Belediyesi’nin altındaki ile onun karşısı: a-) Eski Belediye’nin doğuya bakan kısmındaki esnaflar: Manifaturacı, Mehmet Özmen. Attar, Yaprak Hüseyin. Manifaturacı, Bilal Çeker. Bakkal, Pala Seyit. Attar, Hacı Abdülselam Özerol. Köşker, İmam Kurban. Bakkal, Beygir Hösün. Manifaturacı, Muhacir İhsan. Manifaturacı, Hüseyin Sönmez. Bakkal, Jandarma Mustafa. Helvacı, Gavur Murat. b-) Karşı adanın batı tarafındakiler: Attar, Kör Musa (Dertli). Manifaturacı, Hacı Yusuf Şıh Müslüm. Attar, Çulcu İsmail (Erbay). Attar, Bastacı Mamet. Attar, H. Muhittin Özerol. Attar, Hacı Havanta. Lastikçi, Köşker Hasan. Manifaturacı, Şıh Müslüm Marufoğlu. Bakkal, Sülov Mamet. Bakkal, Micov Kemal (Aksoy). Manifaturacı, Kani Nuri. Manifaturacı, Ali Çavuşun Mustafası. 4- Yüce Kahve’nin (dört cepheli) altındaki esnaflar: Terzi Vasfi. Terzi Edip. Camcı Abdürahman. Akçakentli Terzi İsmet. Manifaturacı ve şapkacı Kara Mustafa. Hasırcı Kör Cemil. Topal Hösün. Manifaturacı Kemal Aksoy, Kabzımal Silo Mahmut (Ümit). Manifaturacı Şıh Müslim Öztekin. Kunduracı Mıhtat dayı. Marangoz Abdurrahman (Özköse) Philips ve singer bayi. Tenekeci ve su tesisatçısı Badılı Mındık. 5- Köşker Pazarı: Uzunçarşı’nın yan sokağı olarak addedilen Köşker Pazarı, Yüce Kahve’nin arka taraf karşısında bulunan Çarşı Camisi’nin güney tarafındaydı. Bir çok esnaf türüne uzun yıllar hizmet sunmuş bir mekandı. Yüce Kahve gibi ‘maalesef’ o da tarih oldu. Köşker Hanifi, Köşker Hösün, köşker Borsöken Reşat, Köşker Kel Şakir, Kunduracı Ahmet (Savaşçı). Tahta tornacı, Çubukçu Osman. Kunduracı Sülük Necip. Tenekeci ve su tesisatçısı Ökkeş (Akdoğdu). Hinci Celal (Yaşar). Çilinğir Halil Ağa. Kebapçı Kör Musa Dertli (daha sonra atarlık yapmıştır). Kahveci Vezir Ahmet. Şerbetçi Faik, sütçü ve lokantacı. Kabzimalcı Hüseyin (Şeker). Şekerci Mahmut (Tuncer), sabuncu. Fırıncı, Aziz’in oğlu Ahmet. Tıhna Halil’in hanı.Sakar Sadin (Atik), Köşker Ahmet. Tornacı Kürt Mustafa, Lastikçi Seyit, Tornacı-elektrikçi ve tamirci Ceyran Kesen Mamet (Mehmet Demirdöven), Çilingir Ömer (Polat). Terzi, Emin Kuzudişli. Terzi, Koltuk Mustafa (Bağcı). Kahveci, Ali Kavas. Müsbahçı, Hasan Emmi, Müsbahçı (berber ve gusülhane işletmecisi). Çerkez Ahmet. Tayfur abo’nun Hanı. Lastikçi, SeyitBenzer. Çorbacı, Sütçü Hösün. Kahkeci, Antepli Hösün. Kahveci Davut. Dişçi, Avşar Ali (Avşaroğlu). XXX Bu bölümü, sağlı sollu (karşılıklı) olarak yazalım ki, yapmakta olduğumuz zaman yolculuğunda siz Nizipliler, kimin yeri nerede idi (çarşının doğusunda mı, batısında mı?) sorusunu düşünsün ve bu yolculukta emeği geçsin, istedim 6- Şıhlar Camisi ile karşısındaki Cumakerey’in (Öztürk) köşesinden başlayarak, İzzet Fadil (Oğuz) Vakfı ile karşısındaki Kör Mamed’in fırınına kadar olan alan: Cumakerey (Öztürk), manifaturacı. Hacı Hasan Akpek, sabuncu. Hacı Keklik Mustafa (Sarıoğlu), manifaturacı. Hacı Müslim Akpek, bakkal. Kahveci İsmail, kahveci. Çulcu Kasım-Hüseyin, çulcu. Alpaylar’ın, Mollanın Kahvesi. Tayfur Mamed, hancı. Kör Enver (Okan), devlüpçü-fıstıkçı. Tevfik Öğüt, berber. Ethem Temiz, berber. Pamuk mamed (Mehmet Cengiz), tüccar. Zerdeğümlü Mamed (Şahin), tüccar. Önce eşekçi evi (hanı), sonra Maruf beylerin evi ve iş yerleri. Tilmiyenli Nahsen (Bozar), fıstıkçı. Boyacı Süleyman, kuru bakkaliye. Şaban Seyit (Bölükbaşı), manifaturacı. Mehmet Sait Okan, manifaturacı. Havanta Hacı (Saip Yurtseven), bakkal. Ömer Ercan, tüccar. Mehmet Çapan (İbrahim Çapan’ın babası), manifaturacı. Dayı Ali, Attar. Serçe Yusuf, manifaturacı. Muhacır İhsan Temiztaş, manifaturacı. Hacı Veyis Beşir (Özyurt), manifaturacı. Mustafa Dikici, köşker. Müezzin Fahri, bakkal. Seyit Hoca (Altıntaş), bakkal. Bilal ve Abdullah Özpolat, manifaturacı. Gani Mustafa (Yurtseven), şapkacı.

7- Seyit Ahmet Bedesteni: 1890’lı yıllarda, iki kapılı ve iki katlı; (birinci katında 20 dükkan içte, beş dükkan çarşı yönünde. İkinci katında biraz daha büyükçe sekiz iş yeri ve üç tuvalet ve lavabolu ihtiyaç yeri) olarak yapılan Seyit Ahmet Bedesteni, Ağustos 1966 yılında, sahiplerinden satın alınanlar tarafından yıktırılmıştır. İkinci katın 1930 ile 40 yılları arasında, bir göz doktorunun olduğu ‘’göz ve trahom hastanesi’’ olarak kullanılmıştır. Aynı yerde, daha sonra Çapan İbrahim’ler çorap imalatçılığı yapmıştır. Bedesten (yapıldığı günden, yıkıldığı 1966 yılına kadar), Uzunçarşı’nın en gözalıcı yapısıydı. 1915 yıllarına kadar, Bedesten’de esnaflık yapanların içinde Ermeni nüfusu, yerli esnaflarımızdan daha çok olduğu söylenir.. İsimlerini bir türlü teyit ettiremediğim bu Ermeni esnaflar, Bedesten’de kuyumculuk, sarraflık, dikiş makinesi gibi teknik alet tamirciliği, bakır işçiliği ve halı ticareti türünden esnaflıklar yapmışlar. Bedesten içinde ve dışı tarafında esnaflık yapanlarımız: 1 çay ocağı. 4 hasırcı vardı. Bunlar, daha sonra (1960’larda ve öncesinde) Yüce Kahve’nin altındaki (çarşı Camisi’ne bakan tarafındaki) iş yerlerine taşınmışlardır. Pekmez Habeş, manifaturacı. Cevat Özdemir, terzi. Haşim Akpek, terzi. Habeş Taşçı, şapkacı. Mehmet Özdemir, terzi. 3 kilimci, 2 çulhacı. Uzunçarşı ile bağlantılı bulvar, ara cadde ve sokak girişlerindeki esnaflarımızı ikinci yazımda (Atatürk Bulvarı, Postane Caddesi, Buğday Arasası, Kasaphane ve Sebze Hali, Kabaltı ve Orhan Sayın’ın dükkanları, Saha Mahallesi girişi ile Uzunçarşı arasında bulunan esnaflarımızı ele alacağım. XXX 60 yıllık ömrümde ‘’sosyal çevre olumsuzlukları konusunda’’ Nizip’te gördüğüm en acı şeylerin başında, tarihsel ve kültürel yapılarımızın bir bir yıktırılmalarına şahitlik etmiş olmamdır. Şayet, varlıklarını sürdürmüş olsalardı, şu gün için paha biçilemeyecek değerde olan bu yapılar; Eski Belediye Binası, Kasaphane, Yüce Kahve, Bedesten, Büyük Hamam, Sülo Süleyman’ın evi ve sokaklarıyla birlikte bir çok ev ve hatta taştan köprülerimiz, mahzerelerimiz ve de kadrini kıymetini bilip kirliliğini önleyebilseydik, ıslah edip çevre düzenlemesini yapsaydık, Nizip Çayı ile bile ilçemizin bir turizm merkezi olmasını sağlardık. Fevkani Kilisesi, Zeugma ve Akevler mozaikleri de bu turizmin balı kaymağı olurdu. Ama olmadı. Yaş ağaca balta vuran doğa katliamcıları gibi, kentsel doku belgelerimizden olan bu tarihi kültür hazinelerimizi (ki çoğu sapasağlam iken), betonarmelere tercih edip yıktık da yıktık… Tarihsel ve kültürel manada sosyal çevre katliamcılığı yaptık. Torunlarımıza göstereceğimiz anıtsal ve yapısal bir değer bırakamadığımız için, onları dünsüz (tarihsiz) bıraktık. Ne yazık ki, şu saatten sonra özür dilemek dahi bizleri, torunlarımızın mirassızlığından kurtaramayacaktır.

Kemal abi eline sağlık , yazının tamamını okumam 2-3 dakkika mı aldı almadı, bizi gençliğimizin çocukluğumuzun geçtiği yıllara götrüdün bir nefeste , tekrar tekrar eline sağlık. Ben uzun çarşının eski ve yeni halini hatırlayınca hep hüzünlenirim , keşke olduğu gibi koruyabilseydik diye çok düşünmüşümdür.

Kemal abi çok duygulandım, bu çarşıyı bedesteni yıkanlara bir kere daha lanet okudum.

Kemal abi çok güzel çalışma ellerinize saglık Sizde nizip sabuncuları,ustaları kısaca imalatçılarının tariçesi vardır Nede olsa RAHMETLİ PAMMUK MAMET amcamızın oğlusunuz Bekliyoruz ağabey Selamlar

Uzun zamandır siteye girmiyordum Kemal bey çok güzel çalışma ellerinize sağlık Şimdi Uzun Çarşıdaki Bedesteni yıkanlara bir daha kızdım

Sayın Fatih Soyarık'a, Makin'e, Müslüm Akpek'e ve Yalnız Kurt'a duyarlılık yüklü ilgi ve alakalarına teşekkür eder, sevgi ve saygılar sunarım. Sayın Fatih Soyarık'ın ''Nizip sabunculuğunun tarihi ve sabun ustaları'' konulu bir yazı isteği, yerinde ve elzem bir öneri. Önümüzdeki aylarda bu konuda bir çalişma yapacağımdan emin olabilirsiniz.

Köşker Bilal'ı unutmak mümkün mü. Allah Rahmet eylesin bütün ayakkabılarımı yemenimi çarıklarımı kendisi dikerdi, ramazanlarda öğleye kadar oruç tutar sonra yemek yer daha sonra iftara kadar oruç tutardım, sonrada gidip Köşker Bilal amcaya emmi benim oruçları diksene derdim, oda bir derinin üzerine dikiş atar bana verirdi bende sevinç içinde eve gider anama babama gösterirdim. Şimdi yerinde yeller esiyor.

Kemal abi çok teşekkür ederiz gereçekten güzel çalışmalara imaza atan birisiniz önemli konuları ciddi çalışmalar ile hakkını vererek yazan bir kişisiniz Şu eskimeyen amma eski olan yer isim ve tarihimizi tek tek isim isim atlamadan yazmak gerçekten bir çalışmanın eseri Bedesten ve eskimeyen amcaları hatırlattığınız için çok teşekkür Selamar

Tarih oldu şimdi yerinde yeller esiyor,şöyle bir hatırlıyorumda ne kadar da güzeldi...

Ah şöyle geniş çekimli resimler olsaydı Kahveci ali amminin hasırlı kahvesi Abdurrahman amminin Phillipis bayi dükkanı Kalaycılar terziler zembilciler Ahhhhhhhhh Ahhhhhhhhh malesef tarih oldu Selamlar

kemal bey ben tam yerini bilmememle beraber hacıveyis kadir ve hacıveyis memet(mahamet) in de dükkanları olmalıydı uzun çarşıda

Ben 42 yaşındayım uzun çarşının eski halini hatırlıyorum ne yazıkki tarihi ve kültürel katliamlar 1980 sonrası yapıldı ne ypıldıysa.

kemal bey eline emegine saglik gozlerim yasardi okurken cok tesekkurler anilar tazeledik

Benim çocukluğum uzun çarşıda geçti. Burada anlatılan kişileri o zaman çocuk olduğumdan şahsen tanımam. Ancak isimlerini hep duyardım. Yazıyı okurken geçmişe gittim. Hele o birinci fotoğraf beni tamamiyle çocukluğuma götürdü. Bu güzel çalışma için teşekkürler.